Razvojem umetničkog pravca romantizma u 19. veku oživljavao se nacionalni identitet naroda. Uz književnost, slikarstvo i muziku, pozorište i pozorišna umetnost su tad prvi put dobili priliku za razvoj u našoj zemlji. U prethodnim tekstovima HuPopedije ispratili smo osnivanja najstarijih pozorišta u Srbiji, zatim razvoj opere i baleta, ali i ličnosti koje su pod uticajem Evrope delovale u umetnosti i oživljavale srpsku pozorišnu scenu.
predstava "Dundo Maroje", Jugoslovensko dramsko pozorište
U prvoj polovini 20. veka osnovan je znatno manji broj pozorišta, te je tridesetih godina postojalo vrlo malo profesionalnih pozorišta i u Srbiji, ali u tadašnjoj Jugoslaviji. Posle Drugog svetskog rata dolazi do procvata i otvaranja novih pozorišnih institucija na prostoru cele tadašnje zemlje. Razvoj pozorišne umetnosti vezuje se i za društveno-političke promene koje su usledile u zemlji, a Kazalište narodnog oslobođenja i kulturno-umetničke družine svojim pozorišnim sekcijama formiranih još za vreme rata bile su osnivači i novih pozorišta, kao i pokretači obnove postojećih. Prva pozorišna sezona 1945. godine prošla je u reorganizaciji i obnovi - pored stvaranja ansambala, trebalo je popraviti oštećene zgrade, ali i adaptirati dvorane.
Kasnih četrdesetih i pedesetih godina prošlog veka otvoren je i najveći broj pozorišta u Jugoslaviji, a svaki grad je „želeo” da ima svoje pozorište. Do 1955. godine već tada radilo je 66 profesionalnih pozorišta. Manja pozorišta u manjim gradovima pratila su velika i ona centralizovana, da bi se kasnije okretala svom stanovništvu i njihovim potrebama. Širenjem i razvojem idustrije, kao i razvojem samih gradova, otvarana su i pozorišta. Često su se organizovale i smotre u manjim mestima, po domovima kulture, ali i u fabrikama, a osnivani su i letnji festivali. U mnogim manjim gradovima pojavile su se predstave koje su bile namenjene radnicima fabrika. Postoje podaci da je kragujevačko pozorište „Joakim Vujić” imalo ideju da podstakne odlazak radnika u pozorište tako što će za njih smanjiti cene karata, ali i prilagoditi repertoar.
Mapa pozorišta u Jugoslaviji, 1955. godina
Između dva rata pozorišni život postojao je samo u većim gradovima, dok manji gradovi nisu imali tu privilegiju. Centralizacija pozorišta nije bila izbegnuta ni u drugoj polovini 20. veka, a što se tiče pozorišnih instutucija, primat su uvek imali veliki gradovi poput Beograda, Ljubljane, Zagreba i Sarajeva. Svakako, u tom periodu veći broj manjih gradova dobio je priliku da osnuje pozorišta. U okviru inovacija u pozorištu treba napomenuti da su Makedonci dobili priliku da prave predstave na makedonskom jeziku, a 1948. godine se tek otvara prvo pozorište na Kosovu i Metohiji, u Prištini, koje se tada zvalo Oblasno narodno pozorište, a zatim pretvoreno u Pokrajinsko narodno pozorište. Pored narodnih pozorišta otvarana su i ona manjinska, gde su se izvodile predstave na manjinskim jezicima, poput pozorišta u Subotici, Vršcu, Skoplju, Rijeci, itd. Pored velikih pozorišnih institucija osnivana su i dečija pozorišta, kao i lutkarska, širom zemlje. Pozorišta su otvarana u brojim gradovima, a po prvi put neki gradovi su dobili tu mogućnost.
Godine 1948. osnovnano je jedno od najvažnijih pozorišta tog doba, Jugoslovensko dramsko pozorište, sa naglaskom da ono ima delovanje kroz višenacionalni identitet. Ovo pozorište je imalo cilj da spaja umetnike i glumce sa svih prostora tadašnje zemlje, kao što su Zagreb, Novi Sad, Split, Ljubljana, Sarajevo, itd. Prva predstava, „Kralj Betajnove”, u ovom pozorištu je odigrana u aprilu 1948. godine, a režirao je Bojan Stupica, po kome današnja mala scena u ovom pozorištu nosi ime. Već 1954. godine ovo pozorište postiže i međunarodni značaj u Parizu, predstavom „Dundo Maroje”, takođe u režiji Bojana Stupice.
predstava "Rodoljupco", Jugoslovensko dramsko pozorište
U pozorištima su rađeni dramski komadi domaćih pisaca poput Marina Držića, Ivana Cankara, Miroslava Krleže, Jovana Sterije Popovića i Branislava Nušića. U sezoni 1952/1953 jugoslovenski repertoar imao je 211 premijera stranog repertoara i 207 premijera domaćeg repertoara.
Naglo otvaranje pozorišnih institucija uslovilo je i potrebu za sve više stručnjaka u raznim oblastima koje je zahtevalo samo pozorište, tako se otvaraju i brojne institiucije. U tom periodu otvaraju se značajne pozorišne akademije. Godine 1955. pozorišne akademije su postojale u Beogradu, Ljubljani i Zagrebu.
"Gospođa Ministarka" 1951. (Sarajevo)
Razvojem pozorišta u Jugoslaviji stvoreni su i poznati ansambli, koji su svoje uticaje širili i van granica tadašnje zemlje, a na pozorišnu scenu su postavljani brojni strani autori, avangardna dela i predstave koje su iskakale iz opštih kalupa. Stvarani su značajni festivali koji traju i danas, pojavila su se nova lica koja su obeležila decenije na scenama raznih pozorišta i tako ostavili neizbrisiv trag u pozorišnoj umetnosti na svim prostorima bivše Jugoslavije. A o njima ćemo u sledećim tekstovima naše HuPopedije.
Izvor: Pozorišta u Jugoslaviji, Muzej pozorišne umetnosti
Foto izvor: Jugoslovensko dramsko pozorište vizuelni identitet 1948-2008, Pozorište u Jugoslaviji (MPU)
