„Počeci mog interesovanja za glumu padaju u nesrećno vreme – vreme pozorišta, koje je pseudoromantičnu glumu dovelo do apsurda.”
Neki ga pamte kao Seada Kapetanovića iz filma ,,Valter brani Sarajevo”, drugi pak kao Nikoletinu Bursaća iz istoimene serije. Ostvario je preko osamdeset uloga u nekim od kultnih srpskih filmova poput ,,Variola vera”, ,,Put oko sveta”, ,,Sabirni centar”. Za svoja glumačka i filmska ostvarenja dobio je najprestižnije domaće i međunarodne nagrade, a današnja Velika scena Beogradskog dramskog pozorišta nosi njegovo ime.
Radomir Rade Marković rođen je 1921. godine u Beogradu. Nakon mature u Drugoj muškoj gimnaziji, studirao je prvo Tehnički, pa Filozofski fakultet. Glumom je počeo da se bavi u studentskim danima, kao amater u Humorističkom pozorištu i Kulturno-umetničkom društvu ,,Ivo Lola Ribar”. Međutim, kako je sam rekao u jednom od intervjua, pozorištem se ozbiljno počeo baviti za vreme okupacije Beograda u Drugom svetskom ratu.
U tadašnjem ratnom Beogradu, postojale su dve pozorišne grupe koje su vodili Erih Hecel i reditelj Radoš Novaković. Prilikom bombardovanja Beograda 1944. godine poginuo je Erih Hacel, u čijoj glumačkoj grupi je bio Rade Marković. Nakon toga, deo glumačke trupe se priključio Novakoviću, a jedan deo te trupe je učestvovao u organizovanju Akademskog pozorišta Krsmanac. Prvu pažnju pozorišne kritike Rade je zaokupio tumačeći ulogu Žike Pisara u predstavi ,,Sumnjivo lice” izvedenoj 1948. godine. Tom prilikom kritičari svrstavaju Markovića rame uz rame sa Milivojem Živanovićem u ulozi Agatona i Ljubišom Jovanovićem u ulozi Svete Numere.
U dva perioda pedesetih godina bio je počasni član Beogradskog dramskog pozorišta, ostvarivši zapažene uloge u mnogim pozorišnim predstavama, od kojih su samo neke: ,,Bal lopova” , ,,Zločin i kazna”, ,,Ukroćena goropad”, ,,Plači, voljena zemljo”, ,,Mačka na usijanom limenom krovu”.
Godine 1957. Beogradsko dramsko pozorište pripremalo je izvedbu predstave ,,Nikoletina Bursać”, nastale po pripovetkama Branka Ćopića, a u režiji Milenka Maričića. Glumac Pavle Vujisić kome je uloga Nikoletine bila prvobitno namenjena je od nje odustao, pa ju je Rade preuzeo, bez mnogo predispozicija za taj lik. Premijeri predstave prisustvovao je i tadašnji predsednik države Josip Broz Tito, a uloga Nikoletine donela mu je Sterijinu nagradu 1958. godine.
Prva samostalna pozorišna trupa u posleratnoj Jugoslaviji osnovana je u Zagrebu 1961. godine pod nazivom ,,Družina A”, a jedan od članova grupe bio je i Rade Marković. Ova trupa je bila nezavisna i izvodila je uglavnom nekonvencionalne pozorišne komade domaćih i stranih autora, među kojima je prvi bio komad ,,Devojka sa naslovne strane”, nastao po filmskom scenariju Puriše Đorđevića.
,,To naše pozorište bilo je na neki način i potvrda da je glumačka umetnost stvaralaštvo i da je njen uticaj na publiku vidljiv i uzvraćen”, izjavio je 1974. godine u jednom intervjuu. Pozorišna trupa nije dugo preživela jer, smatra se, nije bilo dovoljno razumevanja za njen rad. Rade Marković rekao je jednom prilikom da smatra da je jedan od razloga što se družina ugasila bio i taj što je ideja da se stvori pozorište takvog tipa bila preuranjena.
Sedamdsesetih i osamdesetih godina ostvario je mnogobrojne uloge na različitim pozorišnim scenama Beograda: u Ateljeu 212 (,,Kape dole”, ,,Krmeći pas”, ,,Akrobati”), Narodnom pozorištu (,,Terasa”, ,,Oblomonov”, ,,Mera za meru"), dok se devedesetih godina izdvojio ulogama u Bitef teatru (,,Prosjačka opera”, ,,Tramvaj zvani želja”) i Jugoslovenskom dramskom pozorištu (,,Knez Mihailo”, ,,Mrtve duše”, ,,Mamac”).
Kao jedna od najznačajnijih teatarskih ličnosti Jugoslavije, bio je nosilac mnogobrojnih nagrada. Godine 1998. odlikovan je Dobričinim prstenom, najprestižnijom glumačkom nagradom za životno delo.
Dobitnik je i nagrade ,,Branko Gavela”, Plakete ,,Mata Milošević”, Nagrade Slavica za ukupan doprinos razvoju filmske umetnosti, Zlatne arene i dve Srebrne arene u Puli, Oktobarske nagrade grada Beograda, Sedmojulske nagrade i drugih nagrada i priznanja. Nosilac je posebnog priznanja za vrhunski doprinos nacionalnoj kulturi u Republici Srbiji.
Bio je dugogodišnji profesor glume na Akademiji umetnosti u Novom Sadu i izveo četiri klase sa ukupno 39 studenata, od kojih su neki Srđan Timarov, Milica Zarić, Dragan Vujić Vujke…
Svoju poslednju pozorišnu ulogu ostvario je 2009. godine u predstavi ,,Bar sam svoj čovek” Beogradskog dramskog pozorišta.
Iznenadna smrt sprečila ga je da 2010. godine igra u predstavi ,,Zlatno tele” u režiji njegovog sina Gorana Markovića. Preminuo je 10. septembra u Zaboku, u Hrvatskoj. Sahranjen je u Aleji zaslužnih građana na Novom groblju u Beogradu.
Rade Marković bio je jedan od najaktuelnijih imena srpskog glumišta u periodu od Drugog svetskog rata, a njegov umetnički rad značajan je i danas. Ostvario je oko osamdeset filmskih uloga, na televiziji je odigrao 62 uloge, učestvovao je u 186 radio-drama, a u pozorisnom zivotu odigrao je ukupno 96 uloga.
Izvori : Teatroslov, Muzej pozorišne umetnosti; Yugopapir: Rade Marković od ratnih dana do družine; Arhiva Beogradskog dramskog pozorišta; Emisija Radio Beograda, Radio televizije Srbije.
Foto: Arhiva BDP-a
