HuPopedija: Soja Jovanović

Nemoguće ne postoji, opravdanja nema.

Prva srpska rediteljka koja je ostavila značajan trag u domenima pozorišne umetnosti, kao i filmske umetnosti, rođena je davne 1922. godine u Beogradu. Rođena pod imenom Sofija, ova masivna ženska ličnost srpske umetnosti i kulture u narodu dobro je znana kao Soja Jovanović. Stote godine od njenog rođenja odlučili smo da odmotamo traku jednog života, na kojoj su zaživeli prvi slogovi pozorišnih i kinematografskih performansa. 

Kao izdanak ugledne beogradske porodice Soja je nastavila umetničku tradiciju koju je započeo stric njenog oca, nadaleko čuveni slikar, Paja Jovanović. Sojini roditelji bili su poznati beogradski intelektualci: majka Slavka Ivić diplomirala je filozofiju, a otac je bio znani hemičar Pavle Jovanović.

Svoje afinitete prema umetničkom oblikovanju stvarnosti počela je da iskazuje još kao sasvim mlada devojka, te se opredelila za studije umetnosti, na kojima je načinila svoje prve korake u svet koji se odvija između dva kraja rediteljske klapne. Sa nekolicinom kolega sa studija mlada Soja postavkom predstave „Sumnjivo lice” (1948) postavlja daske prvog akademskog pozorišta Srbije. Zahvaljujući zalaganju čuvenog Dobrice Ćosića, Akademsko pozorište uspelo je da umakne oštroj cenzuri tadašnje Titove vlasti i 1950. godine evoluiralo u danas dobro poznato, Beogradsko dramsko pozorište.

Kako je najraniji period njenog pozorišnog stvaralaštva obeležila posvećenost satiričnim delima Branislava Nušića, kojeg je i lično poznavala, Soja Jovanović britke misli velikog komediografa oličava i u filmskom mediju, ekranizujući čak četiri njegova dela: „Sumnjivo lice” (1953), „Dr” (1962), „Put oko sveta” (1964) i „Silom otac” (1970). Zbog toga možemo reći da je upravo Soja Jovanović najviše doprinela popularizaciji Nušićevih dela, koja su u kasnijim godinama (a priznaćemo i dan-danas) pozorišnoj i filmskoj publici jedno od omiljenih štiva. A svoje fascinacije Nušićevim opusom Soja je objašnjavala snažnom uverenošću u to da se smehom najbolje može boriti, a recepciju njegovih dela smatrala je isključivo humorističnom, ali ne i satiričnom: „U satiri ima nečeg zlog”, umela je da kaže.

Pre nego što se 1953. otisnula u filmsku industriju, koja je bila u rapidnom razvoju, Soja Jovanović najpre se okušala kao asistent pozorišne režije Narodnog pozorišta u Beogradu. Tamo je, kao asistentkinja profesora Mate Miloševića, svoj rad započela 1949. godine. Njen rad ušao je u istoriju čak tri pozorišta za koja je režirala preko pedeset predstava rađenih kao adaptacije najznačajnijih dela domaće ali i svetske književnosti i kinematografije. Neka od najpoznatijih ostvarenja njenog pozorišnog doprinosa su: „Kabare”, „Neki to vole vruće”, „Izbiračica”, „Bal lopova”... 

Čudesno je kada se nađete u nepodesnom, nekomfornom pozorištu, kao što je bio slučaj sa Teatrom T, pa se tu podigne zavesa i „buknu” svetlosti pozornice, pa imate utisak kao da ste u najraskošnijem Brodvejskom pozorištu. Sve se to najednom izmeni u korist veličanstvene igre, pozorišnog motora koji Soja tako navije pa ga pusti tako drsko, bezobrazno, a ipak plemenito, blagorodno. Tada uživate u predstavi do kraja, ne osećajući sve što je loše, ne dotiču vas sve nesrećne bezuslovnosti jednog teskobnog prostora. To je ta magična palica Sojina.

Milosav Mirković

Ono po čemu je zasigurno ostala najviše upamćena jeste režija prvog jugoslovenskog celovečernjeg filma, adaptacija dela Stevana Sremca, ekranizovani roman „Pop Ćira i pop Spira”. Iako je režiju smatrala ženskim, gotovo „majčinskim” poslom, kome se poveravaju i sa kim se zaigravaju „deca” odnosno glumci, ova rediteljka, upamćena kao pomalo stroga ali veoma odlučna, nije uzimala za zlo onima koji su njeno ime tumačili muškim rodom te govorili: „reditelj Soja Jovanović i njegove velike komedije”. Ostaće upamćeno da od svojih glumaca nije zahtevala famozni i kasnije umnogome prihvaćen proces „ulaska u ulogu”, već je svoje likove krojila prema glumačkim karakterima. Možda u tome leži objašnjenje činjenice da su mnoga pozorišna, ali i fimska imena priželjkivala šansu da rade sa njom. 

Kada razmišljam o gospođi Jovanović, onda treba svakako da nađem pandan u istoriji naše moderne režije, a to je svakako Mira Trailović. Mi nemamo naziv „rediteljka”, naziv ostaje muški, jer je reč o teškom i zahtevnom poslu. Posao u kome se reditelj ulaže do kraja. Gospođa Mira Trailović kao animator i pokretač i Soja Jovanović po svojoj interdisciplinarnosti, po svojoj multimedijalnosti, po neponovljivom rediteljskom šarmu, na neki način obeležile su 20.vek.

 Radoslav Lazić

 Njena dela su ponela neke od najznačajnijih regionalnih ali i međunarodnih laureata, od kojih se naročito izdvajaju Nagrada Festivala akademskih pozorišta Jugoslavije, kao i Nagrada „Bojan Stupica”.

Ne tako davne 2002. godine zauvek nas je napustila jedna od najvećih rediteljki svih vremena, žena koja je zbog svog stamenog držanja neretko „titulirana” muškim osobinama. Za njom je ostalo nemerljivo pozorišno i kinematografsko nasleđe, ostavljeno u amanet svima onima koji su njen rad nastavili. Prva žena reditelj utabala je stazu svim narednim generacijama žena koje su tuda kasnije hodale ukrašene svojim umetničkim ostvarenjima.

Soja Jovanović je premostila jaz modernosti i tradicionalizma, onog predratnog i posleratnog, građanskog i socijalističkog, jaz između starih i mladih, bivših i novih, pozorišta i novog života, starog pozorišta i nove stvarnosti, pozorišta koje zadovoljava estete i pozorišta kao široke i masovne umetnosti.

 Muharem Pervić

„Nemoguće ne postoji, opravdanja nema!” - odlučno bi izgovorila „prva dama jugoslovenskog fima”. I mi tu devizu nikako ne bismo smeli da joj osporimo.

Izvor: Muzej pozorišne umetnosti