Hermetika Armagedona

Nedavni rediteljski zalet Borisa Liješevića u tkivo jednog od svevremenih književnih fenomena, u najmanju ruku, mogli bismo imenovati hrabrošću. Golema kompozicija Pekićevog „Besnila“, u ovoj postkoronarnoj eri, tumači se u ključevima doskorašnje sadašnjice, i odskorašnje prošlosti. Liješevićeva inscenacija, izvedena na proscenijumu Narodnog pozorišta u Somboru, podseća i upozorava na njenu seobu u zastrašujuće prostore bliske budućnosti.

Vizionarski genij Borislava Pekića, iskazan kroz plejadu distopijskih sižea, već decenijama je odraz zrelosti čitaočevog duha. Do minimalizma razrađene, narativne sekvence, krcate spletovima paralelnih zapleta, te poniranje u dubinske slojeve, najčešće višestruko rascepljenih, karaktera, predočavaju, bezbroj puta variranu, početnu premisu Pekićeve poetike – pobuđivanje animalnog bića u ljudskom. 

Na početku kapitalni, pripovedni pasaži, usred intenziviranja kataklizmičnih atmosfera, obeleženih masovnom dehumanizacijom, postepeno se razgrađuju i mrve u solilokvije zverolikih aktera. Sadržinsko–formalna kompleksnost Pekićeve proze, višeugaono preplitanje i ulančavanje epizoda, umnogome otežavaju njeno preoblikovanje u materijal pogodan pozorišnom mediju. Ipak, registar rediteljskih postupaka ovoga puta nije presušio pri sudaru sa mnoštvom potencijalnih suština na koje navode stvaraočevi kodovi. 

Scenski prerađeno proročanstvo o dolasku nepoznatog virusa, decenijama sastavljanog iz mozaika biohemijskih eksperimenata Drugog svetskog rata, svedeno je na dijaloške sentence, koje se, prema potrebama očuvanja logike radnje, a u brehtovskom maniru savremenog teatra, prekidaju odlomcima iz originalnog teksta. Razuđivanje zbijenih deskriptivnih nizova svodi organizam radnje na osnovne, pokretačke i prekretničke ćelije, lišene svih sporednih naratoloških ravni i načinjeno je zarad ekonomije, ograničenog scenskog vremena, te je doprinelo isticanju unutarnje, simboličke ose teksta, nauštrb površinskog sloja teksta. Mnoga romaneskna zbivanja zanemarena su radi akcentovanja alegorijske mašinerije koju Liješević koristi ne bi li scensku dramatiku reflektovao na momenat današnjice. Fikcionalna, mada odskora iskušena, Pekićeva zamisao u svojoj dramskoj obradi zadobija zastrašujuće, mračno obličje proročanstva i opomene, te spoljašnji sižejni tok uzmiče pred simboličkim, a gradativno zamišljeni scenosled postaje samo povod razotkrivanja sopstvene pozadine.

Piščev odabir aerodroma kao čvorišne tačke sveopšteg, apokaliptičnog i antiljudskog sunovrata, iniciranog masovnim pandemijskim, psihosocijalnim procepom, preinačen je prema postulatima dramskog teksta, te zadobija još širi i još strašniji spektar alegorijskih značenja. Zgusnuta, hermetički zasvođena atmosfera kojom hara izvitoperena, genetski modifikovana smrt, postavlja se kao pandan kolektivne psihe, zapale u duboku histeriju, ali i dovodi do efekta savremene katarze auditorijuma, koja se, u postmodernističko doba, tumači kao pobuđivanje straha kojim se pobuđuje razum. 

Hibridni kodovi Pekićevog stvaralaštva, sačinjeni iz mešavine antičkog i hrišćanskog nasleđa, poprilično apstraktni i razliveni duž stotina pasusa, u Liješevićevoj zamisli sistematizuju se i konkretizuju u nultu zamisao – karantin londonskog aerodroma Hitrou postaje paradigma čitavog čovečanstva, koje se, već vekovima, samoosuđuje na ostvarenje biblijskog predskazanja o smaknuću sveta. Dihotomno tumačenje pojma Armagedona, kao metafizičkog prostranstva na kome će, prema verovanju, biti zametnut poslednji sukob, ali i futurističkog stanja sveopšteg beznađa, prenosi se na aerodrom Hitrou i ilustruje Pekićevu zamisao o fizičkoj manifestaciji astralnih, ljudskom umu nezamislivih prostora. Bilo tumačeno u duhu pradrevnih biblijskih referenci, ili pak preobučno u ruho savremenog trenutka u kojem čovečija ruka izazivajući biološke, sociološke i ekološke katastrofe preti da prekine konac o kojem visi planeta, strahovito, a već poluostvareno, Pekićevo proročanstvo klizi sa margina romana, i nadrasta čak i svoje scenske okvire, prožimajući se sa večito aktuelnim trenucima i konačnom momentu ka kojem, kao sve nehumanija vrsta, srljamo. Iako ga, vođeni kulturološkim i istorijskim shvatanjima, već vekovima zamišljamo kao sukob izvankosmičkih razmera, Pekić Armagedon prevodi u jedan sasvim ograničen, gotovo vakuumski zatvoren, prostor – karantin. I upravo u toj, od svega separatisanoj sferi stacionirana je gorostasna strahota njegovog modernog poimanja.

Elipse kojima se reditelj služi pri prikazivanju mučnih, zastrašujućih i ljudskim čulima nezamislivih romanesknih pojava, intermeco koji biva najavljen poput reklamnog bloka u kojem se publici puštaju melodije iz crtaća (aluzija na medijska zataškavanja dalekosežnih problema) i recitacije u kojima noseći junak u potpunosti napušta okrilja svoje uloge i, prema brehtovskom mehanizmu ogledala, publici predočava individualne nedaće, koje poslužuju kao refleksi opštih - funkcionišu kao dosetke kojima je reditelj, u dinamičnoj, tročasovnoj scenskoj igri, naglo razbudio svoje gledaoce, saučesnike vekovnih zločina.

Piščev odabir besnila kao kobnog, laboratorijski modifikovanog virusa koji napada centralni nervni sistem, a od ljudi načinjava (ili, ipak u njima samo budi) antimoralne, ljudskolike zveri spremne na sveopšti, dugo najavljivani pokolj, nije nimalo slučajan i on tek u inscenaciji zadobija prave razmere svojih strahota. Ispovesti o ratnim užasima minulog veka, koje se u ovaj naš useljavaju u obličjima mnogo podmuklijim i mnogo hermetičnijim od logoraških, prepliću se sa masovnom epidemijskom groznicom i tvore vanvremenu sliku o najkrvožednijem biću, kojeg je priroda zaludno obdarila razumom. Izostavljanje protagonističke figure, slivanje svih likova, ali i pojava u nefragmentarnu celinu (o čemu svedoči glumačko tumačenje više različitih, nepovezanih, uloga) i atmosfera konstantne napetosti, antropomorfizuje aerodrom i od njega načinjava raspomamljene čeljusti čudovišta, koje je, zapravo, tek personifikacija globalno zagađenog ljudstva.

„Događaji u priči su fiktivni, realna je samo njihova mogućnost“, reči su koje, praćene grotesknom melodijom uspavanke, odzvanjaju u epiloškoj sekvenci. Točak čovekovih industrijskih revolucija zastrašujućom brzinom kreće se unapred, sudarajući se sa točkom prirodne evolucije, koju nasilno odguruje unazad – iako pri svakom njihovom sudaru biva načeta nova apokaliptična kriza, čini se da ljudska vrsta već vekovima pronalazi načine da ih nadmudri. One se, tada, pretvaraju u, senovite, fiktivne, gotovo umišljene, čestice prošlosti, po kojima čovek pobednički gazi. Ali, kada uđe u mirnodopske periode postapokalipse, čovek zaboravlja na mogućnosti ulančavanja tih čestica u još moćnijeg mutanta. A kada u potpunosti zaboravi i na svoj nekadašnji strah, biva isuviše kasno. Jer novi Armagedon je već otpočeo.

Foto: Milan Đurđević