HuPopedija je naša nova rubrika u kojoj ćemo pokušati da vas dodatno informišemo o pozorištu, njegovoj istoriji, najvažnijim pozorišnim ličnostima i mnogim drugim činjenicama u vezi sa pozorištem. U prvoj seriji tekstova bavimo se najstarijim pozorištima u Srbiji, a u današnjem prvom delu se vraćamo u 19. vek i govorimo o Knjažesko-serbskom teatru, Teatru na Đumruku i Srpskom narodnom pozorištu.
Iako su profesionala pozorišta na tlu Srbije počela da se razvijaju sredinom 19. veka, pozorišna izvođenja bez scenarija, s improvizacijom, datiraju iz doba srednjeg veka. U svojoj osnovi imala su svetovnu i zabavljačku funkciju, pa ih je zato zabranjivala pravoslavna crkva. Pad pod tursku vlast zaustavio je razvoj srpske kulture, pa se u tom periodu (od kraja 15. veka do polovine 19. veka) samo povremeno javljaju predstave svetovnog karaktera. Izuzutak je Vojvodina, koja pod multietničkom kulturom Habzburške monarhije neguje pozorišu aktivnost.
Prva novovremena srpska pozorišna predstava bila je tzv. školska drama. U Sremskim Karlovcima, religijskom i kulturnom centru Srba u Carevini Austriji, 1734. godine izvedena je „Traedokomedija” Emanuila Kozačinskog, kojom počinju i novija dramska književnost i pozorište kod Srba. Ovaj tip školske drame (jezuitska drama) nije imao većeg odziva, jer zbog očuvanja pravoslavlja nije imao podršku srpske crkve, škole i kulture. Predstavu su izveli gimnazisti, učenici Kozačinskog.
Knjažesko-serbski teatar
Razdoblje školskih predstava kod Srba traje do 1813, kada nastaje nova epoha u istoriji srpskog pozorišta i drame, koju na izvođačkom planu najčešće obeležava profesionalno predstavljanje. Reprezent novih teatarskih težnji bio je „slavenoserpski spisatelj” Joakim Vujić, ličnost dositejevskog opredeljenja i pozorišni stvaralac koji je, zbog svoje teatarske aktivnosti, zaslužio nekad i osporavanu titulu „oca srpskog pozorišta”. Zahvaljujući Vujićevom zalaganju, u Kragujevcu, tadašnjoj prestonici, 15. februara 1835. godine (na dan kada je donet prvi ustav moderne srpske države, poznatiji kao Sretenjski ustav) otvara se i „Knjažesko-serbski teatar” (naziv pozorišta je na slavenosrpskom jeziku jer je pre Vukove jezičke reforme on bio u upotrebi). Ovaj Teatar se danas smatra najstarijom pozorišnom institucijom u Srbiji. Pokrovitelj celog poduhvata bio je knez Miloš Obrenović. Pored dužnosti direktora, Vujić je bio i reditelj, dramaturg (prevodilac, adaptator i autor tekstova) i glumac. Ovaj teatar nije imao profesionalne glumce, nego su uloge tumačili stariji učenici i mladi činovnici. Sve pozorišne troškove snosila je država. Kako je u to vreme bilo neprimereno da žene učestvuju u pozorišnim izvedbama, njihove uloge su tumačili muškarci. Tokom trajanja predstava, sedeli bi samo knez Miloš, njegova porodica i važnije zvanice, dok bi ostala publika stajala tokom cele predstave. Ukoliko bi knezu postalo dosadno, prekidao bi izvođenje i tražio da mu se svira i peva.
Teatar prestaje s radom 1836, ali biva obnovljen 1840. godine, dok 1965. godine menja ime u Pozorište „Joakim Vujić” i taj naziv nosi do 2007. godine, kada Skupština grada odlučuje da pozorištu vrati prvobitno ime „Knjaževsko-srpski teatar”, kako i danas nosi naziv.
Od 1985. godine u znak sećanja na dan otvaranja najstarije pozorišne instutucije u Srbiji, svakog 15. februara dodeljuje se Statueta „Joakim Vujić” najeminentnijim piscima, glumcima, rediteljima, scenografima, kompozitorima... za izuzetan doprinos razvoju pozorišne umetnosti Srbije.
Teatar na Đumruku
Teatar na Đumruku 1841. godine osnovao je Atanasije Nikolić, profesor matematike i načertanija Liceja u Beogradu, uz podršku Jovana Sterije Popovića i Petra Radovanovića, profesora i sekretara Ministarstva prosvete. Zgrada Teatra na Đumruku bila je zapravo magacin Carinarnice na Savi. Prvi glumci bili su amateri – učenici Liceja, koji su za četiri meseca izveli 15 premijera. Scenografija je bila skromna – zavesa i nekoliko predmeta, koji su dobijeni na poklon, dok su kostimi kupovani na kredit. Prestave su najčešće izvođene četvrtkom i nedeljom, a u publici su često bili knez Mihailo Obrenović, njegova porodica i visoki državni činovnici.
Krajem februara 1842. godine Teatar dobija profesionalne glumce i bogatiju scenografiju. U novom sastavu prva izvedena predstava je „Miloš Obilić ili Boj na Kosovu” Jovana Sterije Popovića. Repertoar Teatra na Đumruku bio je prilagođen patrijarhalnim shvatanjima tadašnjeg srpskog građanstva i bila je vidljiva težnja da bude i zabavan i poučan. Najviše su izvođene prestave Jovana Sterije Popovića i Nemaca Augusta fon Kocebua. Ovo pozorište je prestalo s radom krajem avgusta 1842, za vreme bune ustavobranitelja, kada je svrgnut s vlasti Miloš Obrenović. Zgrada Carinarnice je srušena prilikom bombardovanja Beograda 1941, a na njenom mestu danas se nalazi Beton hala.
Srpsko narodno pozorište
Srpsko narodno pozorište u Novom Sadu je osnovano 1861. godine zahvaljujući Svetozaru Miletiću, predsedniku Srpske narodne slobodoumne stranke. Njegova zalaganja ticala su se jednakih prava građana u okviru demokratske ustavne Mađarske i želelo je da sa vodećeg položaja u društvu Srba u Vojvodini potisne starovremske građane okupljene oko Srpske pravoslavne crkve, koja je imala crkvene povlastice i bila sklonija Beču. U toj borbi Novi Sad je, nimalo slučajno, postao središte novih snaga srpskog društva. Zadatak Srpskog narodnog pozorišta bio da budi svest naroda, čuva narodni jezik, podstiče razvoj nacionalne dramske književnosti i otpor prema težnji za političkom prevlašću Habzburške monarhije. Srpsko narodno pozorište nije bila državna ustanova, nije primalo pomoć ni od državnih, ni od zvaničnih lokalnih vlasti i živelo je od pomoći celog srpskog naroda u Vojvodini (prvenstveno od prodatih ulaznica).
Pozorišna publika u Vojvodini bila je sastavljena od predstavnika različitih naroda, te predstave u Pozorištu nisu gledali samo Srbi – to potvrđuju i neki sačuvani pozorišni plakati. Oni su štampani na četiri jezika: srpskom (ćirilicom), nemačkom, mađarskom i rumunskom. Glavni oslonac za ostvarivanje ideja zbog kojih je Pozorište osnovano bio je repertoar, čije je polazno opredeljenje činio spoj rodoljubivih i moralno-poučnih motiva, koje su trebali ostvariti prikazivanjem dela srpskih dramskih pisaca.
U prvih šest meseci rada prikazano je, u opisanoj atmosferi, dvadesetak dela srpskih pisaca – ali je to bilo sve što je vredelo prikazati iz oskudne i nejake srpske dramske književnosti. Sve do 1914. repertoar Srpskog narodnog pozorišta ispunjavan je dramskim delima sa scena pozorišta Beča, Budimpešte i nemačkih i mađarskih putujućih pozorišta, koja su gostovala po Vojvodini i naravno, malim brojem dela nacionalne dramaturgije, koja su nastajala tih decenija. Malobrojnost novih dela domaćih pisaca nadoknađivana je „posrbama”. U „posrbljenim” dramskim delima likovi su dobijali domaća imena, radnja je prenošena u srpske gradove i sela, strane pesme i igre zamenjivane su srpskim, a često su menjani težnja i poruka stranih izvornih dela i unošeno naglašeno srpsko rodoljublje. Sve do osnivanja Srpskog narodnog pozorišta u Novom Sadu, srpski patrijarhalni svet držao je glumački stalež na određenom odstojanju, dok se šezdesetih i sedamdesetih godina 19. veka glumci nameću društvu kao značajni nosioci nacionalnih ideja i važan kulturni činilac. U toj prvoj glumačkoj generaciji isticali su se Dimitrije Ružić, Draginja Ružić i Laza Telečki.
Antonije Hadžić 1872. pokreće i uređuje list „Pozorište”. Novi brojevi su izlazili o svakoj premijeri u Srpskom narodnom pozorištu, a ispostaviće se da je ovo najdugovečniji teatarski glasnik koji je Srbija ikada imala. Sa zanemarljivim pauzama „Pozorište” je izlazilo sve do 1910. godine.
Kao jedna od najvažnijih institucija u zemlji, SNP je iniciralo osnivanje Sterijinog pozorja 1956, Akademiju umetnosti 1956. i Pozorišni muzej Vojvodine 1982. godine.
Drugi deo teksta koji govori o osnivanju i razvoju Narodnog pozorišta u Beogradu, očekujte ga na ovom istom mestu za dve nedelje.
Foto: Muzej pozorišne umetnosti Srbije
