Naredni serijal tekstova u okviru rubrike HuPopedija bavi se osnivanjem Opere i Baleta, kao i njihovim razvojem u okviru ustanova kulture Srbije. S tim u vezi, danas vam predstavljamo istorijski pregled činjenica važnih za današnji status Opere.
Uprkos viševekovnoj istoriji Opere i Baleta kao vitalnih umetničkih jedinica, oni danas postoje u svega tri srpska teatra: Narodnom pozorištu u Beogradu, Operi i teatru „Madlenianum” i Srpskom narodnom pozorištu u Novom Sadu. Imajući u vidu složenost pomenutih pozorišnih formi, koja produkciju čini veoma izazovnom, jasno je zašto su retka pozorišta koja mogu da ih postave na scenu. Ova vrsta problematike javila se u samom začetku pozorišnog života opere i baleta, te je značajno dotaći se korena iz kojih su se oni razvili.
Scena iz Verdijeve opere „Travijata” u Srpskom narodnom pozorištu 1924. godine. Fotografija je deo muzejske građe Pozorišnog muzeja Vojvodine
Opera i balet nastali su kao surogat maski, popularnih aristokratskih pozorišnih formi XVI veka koje su nestale s početkom Građanskog rata u Engleskoj. Budući da su maske bile direktna reprezentacija bogatstva monarhije, podrazumevale su raskošnu scenografiju i moderne kostime. Akcenat nije bio na dramskom tekstu, pa čak ni na glumačkom umeću (često je uloge tumačilo osoblje dvorca), već na kreiranju spektakla, kojim bi vladavina monarha bila zaokružena. Ovo je značilo uvođenje deklamacijskog, tj. prenaglašenog izgovaranja teksta, muzike koja bi „uvezala” dramske činove, kao i igre, koja je započinjala na sceni, a nastavljala se na podijumu u vidu bala nakon što bi se maska završila. Dolaskom Puritanaca, radikalne opozicije, na vlast, napuštanje ovog, pa i drugih pozorišnih događanja u Engleskoj bilo je neminovno. Druge evropske zemlje su, pak, ovu tradiciju nastavile, te se smatra da su italijanski dvorci, centri renesansnog preporoda, bili kolevka opere i baleta.
Kompozicija koja se smatra prvom operom jeste „Dafne”, Jakopa Perija, nastala 1597. godine. Cilj ove opere bio je obnova antičke tradicije u duhu renesanse filozofije koja je bujala. Već početkom XVII veka, elitistički stav o izvođenju opere isključivo u okviru dvorskih zabava je demokratizovan - u ovom periodu, uveden je termin „operske sezone”, koji je ozvaničio javno izvođenje operskih dela. Nakon italijanske, usledile su brojne varijacije opere kao umetničkog izraza u zapadnoevropskim prestonicama kulture, poput Francuske i Nemačke. Svaka od njih u opersko stvaralaštvo unela je osobenu notu: Francuska komičnu operu, a Nemačka korišćenje lajtmotiva. S druge strane, specifičnosti stvaralaštva marginalizovanih evropskih zemalja došle su do izražaja tek talasom revolucija u XIX veku, koje su uslovile isticanje nacionalnog stila u muzici.
I iako je Evropu toga doba zahvatio talas nacionalnih škola, koje su tragale za svojevrsnim folklorom, napore za iznalaženjem srpskog nacionalnog stila u muzici kočio je usporeni progres osamostaljivanja. Ipak, u prvoj polovini XIX veka nazirala se težnja za praćenjem evropske kulture, što je Nušić pribeležio u delu „Stari Beograd”, gde piše o komadu „Ženidba cara Dušana”, posvećenom knezu Mihailu, koji je izveden pod dirigentskom palicom Josifa Šlezingera 1840. godine u Kragujevcu. Komad se sastojao iz niza pesama, po uzoru na građu italijanske opere, i imao je za cilj prezentaciju ove kosmopolitske umetnosti, koju je kragujevačka publika dočekala s čuđenjem. Prvu srpsku amatersku operu, „Miloš Obilić”, izvelo je Srpsko pevačko društvo iz Bele Crkve 1880. godine u Novom Sadu. Sima Mičin, član Društva, bio je njen autor, a kritika ju je prozvala diletantskom.
Po otvaranju Narodnog pozorišta u Beogradu, stvorena je tesna veza između Drame i Muzičke grane Narodnog pozorišta - delovi opera izvodili su se u pauzama između činova, ili se spajanjem muzičkih numera obrazovalo celovečernje događanje. Gradijalno, otpočela je praksa postavljanja opereta - prva je bila „Vračara”, sa muzikom Davorina Jenka, koja je izvedena 1882. godine. Još jedna „Vračara”, ovoga puta Velje Miljkovića sa muzikom Emanuela Piherta, izvedena je na sceni Srpskog narodnog pozorišta 1891. godine. „U bunaru” Vilema Blodeka ozvaničena je kao prva opera koja je postavljena na srpskoj sceni, dok je prva opera izvedena pred vojvođanskom publikom bila „Jovančini svatovi” Viktora Masea, dve godine kasnije. Dugo očekivana nacionalna opereta „Na uranku”, nastala kao plod zajedničkog stvaralaštva Stanislava Biničkog i Branislava Nušića, svoju premijeru doživela 20. decembra 1903. godine. Nažalost, nijedan autentičan kritički osvrt na premijeru ove operete nije sačuvan, a veliki deo partiture izgoreo je usled bombardovanja Narodne biblioteke 1941. godine. Njena velika obnova dogodila se 1968. godine na Velikoj sceni Narodnog pozorišta u Beogradu, u režiji Jovana Putnika.
Zanimljivo je pomenuti i rad „Opere na bulevaru”, operske kuće kratkog daha, koja je za dve polusezone postavila preko 300 opera i opereta. Pritisnuti finansijskim poteškoćama, Žarko Savić, poznati bas, i njegova žena Sultana Cijukova Savić obustavili su rad ove kuće 1911. godine, svega dve godine nakon osnivanja. U međuvremenu, Opera Zemaljskog kazališta iz Zagreba gostovala je na sceni Narodnog pozorišta i time bila prvi operski teatar koji je učinio isto. Verdijev „Trubadur”, opera izvedena 1913. godine, učinila je važan iskorak za beogradsku kuću time što je bila prva celovečernja operska produkcija. I uprkos živim pozorišnim događanjima, do osnivanja Opere kao umetničke jedinice Narodnog pozorišta došlo je tek saradnjom sa ruskim imigrantskim umetnicima nakon Prvog svetskog rata. Budući da je zgrada Narodnog pozorišta bila prilično oštećena, Opera i Balet bili su privremeno smešteni u zgradi Manježa. Na tom mestu, 1919. godine, izvedena je Pučinijeva opera „Madam Baterflaj”, čime je rad Opere, sa Stanislavom Biničkim kao direktorom, bio ozvaničen. Srpsko narodno pozorište osnovalo je Operu svega godinu dana nakon svog beogradskog parnjaka. Prva opereta ovog ansambla, „Baron Trenk” Srećka Albinija, izvedena je 1920. godine. Iako su ruski solisti bili pioniri srpskog operskog stvaralaštva, ubrzo su počeli da ih zamenjuju srpski, školovani po evropskim univerzitetima. Opera SNP-a bila je ugašena 1924. godine, usled nedovoljnih finansijskih sredstava, iako je repertoar ove umetničke jedinice ubrajao i eminentne jugoslovenske kompozitore: Petra Konjovića, Stevana Hristića i Ivana Zajca.
Period Drugog svetskog rata obeležila je sveopšta deprivacija. Ipak, period revitalizacije pozorišnih institucija započet je ubrzo po okončanju vojnih sukoba. 1947. godine, Srpsko narodno pozorište dobilo je dozvolu za obnavljanje Opere, koje je obeležilo premijerom Verdijeve „Travijate”. Istovremeno, Narodno pozorište je otpočelo međunarodnu saradnju uz dirigenta Oskara Danona kao novog direktora Opere. Ansambl je gostovao u Švajcarskoj, u okviru projekta „Klubhaus”, izvođenjem opere „Boris Godunov” Musorgskog. Nakon toga, snimljena je gramofonska ploča sedam velikih ruskih opera za diskografsku kuću „DECCA”. Ovaj period naziva se „zlatnim” u radu Opere Narodnog pozorišta.
Sve do danas, Narodno pozorište u Beogradu i Srpsko narodno pozorište nastavili su negovanje operske tradicije. Ratne 90-te godine iznedrile su prvu privatnu pozorišnu kompaniju, Operu i teatar „Madlenianum”, koju je osnovala Madlena Zepter 1997. godine. Prva premijera ove tetarske kuće, italijanska opera „Tajni brak”, izvedena je 1999. godine. Na ovaj način, ljubitelji opere dobili su još jedan prostor koji je garantovao kvalitetnu produkciju vanvremenskih dela.
Izvori:
Istorija pozorišta, R. Harvud
Balet - od igre do scenske umetnosti, M. Jovanović
https://www.vreme.com/cms/view.php?id=1758897
https://www.narodnopozoriste.rs/sr/istorijat-opera
https://www.snp.org.rs/?page_id=3106
