U ovom poslednjem delu putovanja po najstarijim pozorištima u Srbiji vodimo vas do Pozorišta „Sinđelić”, Pozorišta u Bečkereku, Narodnog pozorišta u Subotici, Narodnog pozorišta u Somboru, Šabačkog pozorišta i Narodnog pozorišta Užice.
Pozorište „Sinđelić” – Narodno pozorište u Nišu
Oslobađanjem od Turaka u Srpsko-turskom ratu, Niš je dosta brzo i velikim koracima ulazio u istoriju srpskog naroda i, zbog svog geografskog položaja, dobijao sve ozbiljniji nacionalno-politički značaj. Ubrzo će on preuzeti, naročito za Obrenoviće, ulogu druge srpske prestonice. Sama dinastija, koja će tu dugo imati svoje političko uporište, posvetiće se unapređenju Niša. Tako je ovaj grad imao mnoge povoljne uslove za osnivanje i rad pozorišta.
Prvi poznati pozorišni događaj zabeležen je 1883. godine i o njemu svedoči plakat za predstavu, koja je u Nišu izvedena prigodno, povodom godišnjice stupanja u brak kralja Milana i kraljice Natalije Obrenović.
Spajanjem pozorišnih družina početkom 1887. godine, osnovano je niško pozorište „Sinđelić”. Prva predstava bila je „Srpski ajduci”, Jovana Sterije Popovića, odigrana u gostionici „Knez Mihajlo”. Glavni inicijator osnivanja pozorišta „Sinđelić” bio je Stavan Sremac, pisac i niški profesor.
Pozorište je imalo prekid u radu od godinu dana, te je 1891. nastavilo s radom, kada je izvedena mešovita muzičko-horska priredba i jednočinka „Šolja čaja” (tada Šolja teja) francuskog pisca Drosta. Za ovu predstavu vršene su ozbiljne pripreme i ukrašena je već dotrajala sala gostionice „Evropa”.
Svoje predstave od 1890. godine pozorište je davalo u gostionici „Evropa”, sve do policijske zabrane koja je usledila zbog dotrajalosti zgrade i opasnosti kojoj su se izlagali i publika i učesnici predstava. Već 1892. godine došlo je do ponovnog gašenja „Sinđelića”, a sa radom je počeo jula 1893. godine predstavom „Ljubav može sve” (šaljiva igra u četiri čina, nemačko-jugoslovenska obrada Šekspirove komedije „Ukroćena goropad”).
Iako se stalno govorilo o potrebi podizanja pozorišne zgrade, „Sinđelić” je i dalje izvodio svoje predstave u gostionicama: „Kruna”, bašti „Maćedonija”, „Pariz”, kasnije takozvanoj „Zelenoj gimnaziji”, u „Bulevaru”.
Godine 1906. sazidana je sala „Ruski car” i na mesto upravnika došao je glumac i reditelj Aleksandar Milojević, čime se završava prva etapa rada ovog pozorišta, period nacionalne, folklorne i mitizirane heroike. Od 1900. do 1905. godine pozorište radi kao putujuće. Neki od komada na repertoaru su: „Koštana”, „Pokondirena tikva”, „Đurađ Branković”.
Zakonom o Narodnom pozorištu u Beogradu (1911) i Uredbom o putničkim družinama (1912) „Sinđelić” je reorganizovan i postaje putujuće pozorište za jugoistočnu oblast sa sedištem u Nišu i menja ime u Povlašćeno putujuće pozorište „Trifković”. Niško pozorište pod imenom „Trifković” radi do jula 1914, kada ponovo vraća naziv „Sinđelić”, a za upravnika je (po drugi put) imenovan Aleksandar Milojević. Pozorište će pod ovom upravom raditi sve do 18. oktobra 1915, kada se raspušta jer glumci odlaze na front ili u izbeglištvo. Od 1929. godine prestave su se izvodile u „Ruskom caru”. Zgrada Narodnog pozorišta podignuta je 1939, a dograđena 1946. godine.
Pozorište u Bečkereku – Narodno pozorište „Toša Jovanović” u Zrenjaninu
Zgrada Pozorišta u Bečkereku (danas Narodno pozorište „Toša Jovanović” u Zrenjaninu) najstarija je pozorišna zgrada u Srbiji. Žitni magacin preuređen je 1839. godine u pozorište. Postoji legenda vezana za osnivanje ovog pozorišta – kako se tvrdi, pozorište je nastalo iz neizmerne ljubavi jednog imućnog građanina prema čuvenoj peštanskoj glumici; da bi je približio sebi i doveo u grad, izgradio je pozorište. Predstave su izvođene na nemačkom i mađarskom, a kasnije i na srpskom jeziku. Stotinak godina pozorište nije imalo profesionalnu glumačku trupu, ali je zato ugostilo dosta domaćih pozorišnih trupa, kao i trupa iz Nemačke, Austrije, Rumunije, Mađarske. Tek je usvajanjem Akta o osnivanju profesionalnog pozorišta 1946. godine pozorište dobilo stalan ansambl i današnji naziv Narodno pozorište „Toša Jovanović”, po čuvenom srpskom glumcu rodom iz Bečkeraka, a koji je bio stalan član Srpskog narodnog pozorišta u Novom SAdu, a potom i Narodnog pozorišta u Beogradu. Ansambl deluje na tri scene: dramskoj, kamernoj i lutkarskoj. Unutrašnjost pozorišta je restaurirana i autentična zahvaljujući sačuvanim planovima i nacrtima.
Narodno pozorište u Subotici
Pozorišna zgrada u Subotici postoji od 1854. godine, dok pozorišni život kasni skoro čitav vek. Prema nekim podacima, prva pozorišna predstava u Subotici odigrana je 1747. godine na hrvatskom jeziku u franjevačkoj Gramatikalnoj školi, pred kraj školske godine za đake i roditelje. Nema podataka o tome kada je održana prva predstava nekog profesionalnog pozorišta. Nemačke pozorišne trupe su izvodile svoje predstave u Subotici već tokom druge polovine 18. veka, dok su prestave na mađarskom počele 1816. godine. Predstave su prvo izvođene u sali gimazije, a potom u kafani „Crni orao”. Kako je raslo interesovanje za predstave, magistarat je 1826. godine adaptirao balsku dvoranu u „Građanskoj kasarni” za pozorišne predstave. Planirana je izgradnja pozorišne zgrade zajedno sa hotelom.
Pozorište je otvoreno 1854. godine predstavom A két Barcsai (Dvoje iz porodice Barčai), trupe iz Mađarske. Pored gostovanja mađarskih pozorišnih trupa, gostovalo i Srpsko narodno pozorište iz Novog Sada. Zgrada pozorišta je renovirana 1904. godine kada je iznad korintskih subova stavljen natpis VÁROSI SZÍNHÁZ (Gradsko pozorište). Pozorišna zgrada je izgorela u Prvom svetskom ratu 1915. godine. Kako je grad imao potrebe za predstavama, ubrzo je oformljeno privremeno pozorište u Velikoj sali hotela „Pešte” (kasnije nazvan „Beograd”) u kom su gostovale trupe. Predstave u privremenom pozorištu su izvođenje do 1926. godine, kada je podignuta i nova zgrada pozorišta. Posle otvaranja nove pozorišne zgrade, nekoliko sezona je gostovalo Narodno pozorište iz Beograda sa operom, baletom i dramom, kao i Hrvatsko narodno kazalište iz Zagreba. Za vreme fašističke okupacije samo su igrane prestave na mađarskom.
Pozorišna zgrada sa korintskim stubovima je tek u jesen 1945. godine dobila dva stalna pozorišta: Hrvatsko narodno Kazalište i Magyar Nepszinhaz (Mađarsko narodno pozorište), koja svedoče o multikulturalnosti Subotice. Predstave su izvođenjme na mađarskom i hrvatskom (srpsko-hrvatskom, danas srpskom) jeziku. Sedamdesetih godina prošlog veka zgrada je delom renovirana, a od 2007. je zatvorena za javnost, jer je u toku kompletna rekonstrukcija. Predstave se izvode na sceni „Jadran” (nekadašnji bioskop).
Narodno pozorište u Somboru
Prva predstava u zgradi Pozorišta u Somboru održana je 25. novembra 1882. godine. Zdanje je sagrađeno na inicijativu Deoničarskog društva somborskog pozorišta, formiranog 1879. godine, koje su činili građani Sombora. Od tada Pozorište u Somboru radi kontinuirano. Stalno profesionalno pozorište deluje od 1946, a 1952. godine prerasta u Narodno pozorište.
Šabačko pozorište
Pozorišni život u Šapcu možemo pratiti od 1840, kada je za učitelja „mlađe gimnazijske klase” u Šapcu postavljen Damjan Marinković, koji se zalagao za otvaranje Teatra u ovom gradu. Te iste godine Marinković je sa svojim učenicima izveo dve drame od Sterije: „Svetislava i Milevu” i „Tvrdicu”, i jednu od Stevana Stefanovića „Car Uroš ili Tragedija Cara Uroša Nemanjića”. Šezdesetih godina XIX veka udareni su temelji pozorišne tradicije u Srbiji, što je imalo jak odraz i na Šabac (osnivanje Srpskog narodnog pozorišta i Narodnog pozorišta u Beogradu). Osnovana su mnoga putujuća pozorišta, od kojih su neka i u Šapcu. Prve pozorišne družine u ovom gradu vezana su za družinu Stevana Čekića (glumac novosadskog I putujučih pozorišta). Godine 1864. pozorište je vodio Dragutin Petrović i te godine odigrano je šest predstava. Osim glumaca dovedenih sa starne u radu pozorišta pominju se i „dobrovoljni članovi”. U gradu je svoje predstave igralo i Narodno pozorište iz Beograda, kao i „Sinđelić” iz Niša. Osamdesetih godina XIX veka predstave su izvođene u preuređenim kafanama „Evropa”, „Kasina” i „Pariz”. Krajem istog veka radilo se na osnivanju stalnog pozorišta u ovom gradu, ali je do stalne postavke došlo 1906, kada je osnovano prvo stalno pozorište „Drinosavlje”. Za nepunih šest meseci ovo pozorište je izvelo 90 predstava. Za vreme Prvog svetskog rata Šabac je izgubio polovinu stanovništva, ali su predstave povremeno igrane u kafanama polusačuvanim od bombardovanja. Pozorišni život između dva rata bio je obiman i kvalitetan. Gostovala su mnoga pozorišta – iz Beograda, Novog Sada, Zagreba, Niša, Sarajeva… Stalno pozorište u Šapcu, sa stalnom glumačkom postavkom, osnovano je 1944. godine i nosi naziv kao i danas - Šabačko pozorište.
Narodno pozorište u Užicu
Pozorišni život u Užicu datira od 1856. godine, kada je osnovano Teatralno društvo, kao programska aktivnost tadašnjeg Čitališta (prve biblioteke u gradu, osnovane te iste, 1856. godine). Teatralno društvo je bilo smešteno u Kaljevića kući (ugledni predsednik Okružnog suda i trgovac). Užički Teatar osnovao je Stojadin Obradović, upravitelj Čitališta.
Prva pozorišna predstava u Užicu izvedena je 15. februara 1862. godine. Bio je to komad „Boj na Čačku 1815”. Iste godine prikazani su komadi „Smrt Stevana Dečanskog” i „Ajduci”. Godine 1866. malobrojna građanska publika gledala je predstavu „Hajduk Veljko”.
Nakon ovih prvih izvođenja, pozorišni život u gradu je imao dužu pauzu, sve dok predratne 1913/14. godine đačka pozorišna grupa Gimnazije, pod rukovodstvom profesora Dejana Malenkovića kao njenog osnivača, nije izvela više komada.
U međuratnom periodu gradska publika je, izgleda, više pokazivala sklonosti ka filmskoj umetnosti, jer nastaje novo zatišje u pozorišnim prikazima.
Tek sa prvim danima Užičke republike, 1941. godine, umetnička partizanska četa izvodi domaće i sovjetske pisce: „Mati”, „Knez Ivo od Semberije”, nekoliko Nušićevih komada, „Kako se kalio čelik”, „Početak bune protiv dahija”... Glavne uloge igrali su: Milutin Čolić, Alija Nedić, Filip Marjanović, Milenko Đurić, Časlav Jehlička. Pored Kaljevića kuće, u kojoj je tradicija bila nastavljena, predstave su bile izvođene i u Sokolskom domu (Sokolani) i Filkim bioskopu.
(izvori: https://mpus.org.rs/; http://www.tosajovanovic.org.rs/; http://www.narodnopozoristenis.rs/; https://www.npozoristeso.co.rs/: https://www.rastko.rs/; Ivanka Rackov, „Iz pozorišnog albuma Subotice”, OSVIT, Subotica 1977. godine; Jevtić Milan, „Prvi vek pozorišnog života u Šapcu”, Teatron, god. 15, br.72/73/74, 1990, str. 5-86; https://uzickopozoriste.rs/)
